
बाजुरा ।
बाजुराको स्वामीकार्तिक खापर गाउँपालिका–३ ल्वारबाडामा जन्मिएका हर्कको जीवन कुनै सामान्य कथा होइन। यो कथा हो—सपनाहरू भत्किँदा पनि हिम्मत नहार्ने एउटा मेहनती मानिसको। यो कथा हो—जागिर खान नसकेर जीवनमा हार स्वीकार नगरी आफ्नै सीपलाई रोजगारी बनाउने एउटा युवाको। अनि यो कथा हो—पुर्खाले छोडेको आरनलाई बोझ होइन, आफ्नो पहिचान र परिवारको भविष्य बनाउने हर्कको।
सानैदेखि हर्क चञ्चल स्वभावका थिए। गाउँघरमा हुर्किएका उनी पढाइसँगै केही नयाँ गर्न चाहन्थे। अरूले जागिरको सपना देख्दा उनले पनि देखे। पढेपछि सरकारी जागिर खाने, गाउँबाट बाहिर निस्कने र आफ्नो जीवन बदल्ने सपना उनको मनमा थियो।
सम्भु सुनन्दा माबि जुकुबाट उनले १० कक्षा उत्तीर्ण गरे। गाउँको परिवेशमा त्यतिबेला १० कक्षा पास गर्नु आफैंमा ठूलो उपलब्धि थियो। त्यसपछि उनको मनमा जागिर खाने हुटहुटी झनै बढ्यो।
उनको लक्ष्य थियो—फोर्समा जागिर खाने।उनले पटक–पटक प्रयास गरे। कहिले दिपायल तालिम केन्द्र पुग्थे, कहिले मार्तडी त कहिले बझाङ पुर्वको इलाम झापा त कहिले मधेश प्रदेशको रौतहट बारा । कहिले नेपाली सेना त कहिले नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीमा प्रवेश गर्ने प्रयास गरे। तर परिस्थितिले उनलाई साथ दिएन।
प्रतिस्पर्धा, अवसरको कमी र विभिन्न कारणले उनको त्यो सपना पूरा हुन सकेन।एकपछि अर्को प्रयास असफल हुँदै गए।तर हर्कले आफूलाई असफल ठानेनन्।जागिर नपाउनु जीवनको अन्त्य होइन भन्ने कुरा उनले विस्तारै बुझ्दै गए। उनले घर फर्किएर सोच्न थाले—“अरूको जागिर खान नसके पनि आफ्नै हातमा भएको सीपबाट त जीवन चलाउन सकिन्छ।”
त्यसपछि उनले पुर्खाले गर्दै आएको आरन व्यवसायलाई आफ्नो बाटो बनाए।सुरुमा यो निर्णय सजिलो थिएन। गाउँमा आरनको काम गर्ने मानिसलाई हेर्ने दृष्टिकोण सबैको एउटै थिएन। कतिपयले आरनलाई गरिबीको पेसा ठान्थे। कतिपयले यस्तो काम गरेर भविष्य बनाउन सकिन्छ र भनेर प्रश्न गर्थे।तर हर्कलाई आफ्नो पेसाप्रति कुनै लाज थिएन।उनी भन्छन्, “मलाई आफ्नो पेसा गर्न लाज लाग्दैन।”
यही एउटा वाक्यभित्र उनको सम्पूर्ण जीवनको दर्शन लुकेको छ।जुन समाजमा धेरै मानिस सरकारी जागिरलाई मात्रै प्रतिष्ठाको आधार मान्छन्, त्यही समाजमा हर्कले आफ्नै हातको सीपलाई सम्मान गरे। उनले कसैसँग जागिर मागेर बस्नुभन्दा आफ्नो सीप बेचेर परिवार पाल्ने निर्णय गरे।सानो लगानीबाट सुरु भएको उनको यात्रा विस्तारै व्यवसायमा परिणत भयो।
सुरुमा उनले पिल्चौर बजारमा तरकारी पसल खोले। ‘हर्के’ नामले चिनिने उनी त्यहाँ पनि विस्तारै परिचित भए। तरकारी पसलबाट उनले बजार बुझ्ने अवसर पाए। मानिससँग घुलमिल हुन सिके। व्यापारको अनुभव बटुले।
तर उनको वास्तविक पहिचान भने फेरि आरनमै फर्किएर बन्यो।
आज उनी मौसमअनुसार आरनका विभिन्न औजार बनाउँछन्। खुँडा, खुुकुरी, हँसिया, कोदालो तथा किसानका लागि आवश्यक विभिन्न प्रकारका फलामका औजार उनको हातबाट तयार हुन्छन्।
फलामको एउटा टुक्रा उनको हातमा पुग्छ। आगोमा तताउँछन्। रातो भएको फलामलाई हथौडाले हान्छन्। पटक–पटक चोट दिन्छन्। आकार दिन्छन्। फेरि आगोमा हाल्छन्। फेरि निकालेर पिट्छन्।
त्यही आगो र पसिनाबाट एउटा औजार जन्मिन्छ।बाहिरबाट हेर्दा त्यो केवल एउटा हँसिया, खुँडा वा खुुकुरी हो। तर हर्कका लागि त्यो उनको श्रम, सीप र आत्मसम्मानको प्रतीक हो।उनका हातमा फलाम पग्लिँदा केवल औजार बन्दैनन्, एउटा परिवारको भविष्य पनि निर्माण हुन्छ।
उनले यही व्यवसायबाट आफ्ना छोराछोरी पढाएका छन्। घरखर्च चलाएका छन्। दैनिक आवश्यकताहरू पूरा गरेका छन्। जीवनमा आएका कठिन परिस्थितिसँग सामना गरेका छन्।उनका अनुसार सिजनअनुसार आरन व्यवसायबाट वार्षिक करिब ३ देखि ५ लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी हुने गरेको छ। पहाडको गाउँमा आफ्नै सीप र श्रमबाट यति आम्दानी गर्नु सामान्य कुरा होइन।
यो कमाइको पछाडि कुनै ठूलो मेसिन छैन। कुनै ठूलो कम्पनी छैन। बैंकको ठूलो ऋण छैन।छ त केवल—हर्कका मेहनती हात।उनको आरनमा आधुनिक मेसिनभन्दा बढी सुनिन्छ हथौडाको आवाज। आगोको तापभन्दा बढी देखिन्छ पसिनाको चमक। अनि धुवाँभित्र पनि देखिन्छ एउटा आत्मनिर्भर जीवनको उज्यालो।
हर्कको सबैभन्दा ठूलो पीडा भनेको पुर्ख्यौली पेसालाई आधुनिक बनाउन नसक्नु हो।
समय बदलिएको छ। मानिसका आवश्यकता बदलिएका छन्। बजार बदलिएको छ। औजार बनाउने प्रविधि पनि बदलिएको छ। तर गाउँमा परम्परागत आरन व्यवसाय अझै पुरानै शैलीमा चलिरहेको छ।
उनलाई आधुनिक उपकरण चाहिन्छ। व्यवस्थित आरन चाहिन्छ। राम्रो ठाउँ चाहिन्छ। बजारसम्म पहुँच चाहिन्छ। तर आर्थिक अभावका कारण उनले चाहेजति विस्तार गर्न सकेका छैनन्।उनी भन्छन्—स्थानीय तहबाट विद्युत्, आरन र पंखालगायतका पूर्वाधारमा सहयोग भए व्यवसायलाई अझ सहज बनाउन सकिन्छ।
उनको गुनासो केवल आफूलाई सहयोग गरिएन भन्ने होइन। उनको चिन्ता एउटा परम्परा हराउँदै जान्छ कि भन्ने पनि हो।किनकि आरन केवल एउटा व्यवसाय होइन।यो पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सीप हो। बाजुराका गाउँमा खेतीपाती गर्ने किसानको हातमा पुग्ने हँसिया, कोदालो, खुँडा र अन्य औजारसँग आरनको सम्बन्ध जोडिएको छ।
यदि यस्तो सीप हरायो भने केवल एउटा व्यवसाय हराउने छैन, एउटा पुस्ताको ज्ञान पनि हराउनेछ।हर्क आफ्नो सीप छोराछोरीलाई हस्तान्तरण गर्न चाहन्छन्। उनी चाहन्छन्—आफ्ना सन्तानले यो कामलाई बाध्यता होइन, सम्भावनाका रूपमा हेरून्।
“जागिर नै जीवन हो” भन्ने सोचभन्दा बाहिर पनि संसार छ भन्ने उनको जीवनले देखाएको छ।उनले जागिर पाएनन्। तर काम पाए।सरकारी कार्यालयको कुर्सी पाएनन्। तर आफ्नै आरनमा उभिने ठाउँ पाए।
मासिक तलब पाएनन्। तर आफ्नो पसिनाबाट कमाउने आत्मविश्वास पाए।कसैको आदेशमा काम गर्न पाएनन्। तर आफ्नै हातको सीपमा भरोसा गरेर परिवार चलाए।सायद यही उनको जीवनको सबैभन्दा ठूलो सफलता हो।
आज हर्कको आरनमा आगो बल्छ। फलाम तात्छ। हथौडा बज्छ। वरिपरि धुवाँ फैलिन्छ। तर त्यही धुवाँभित्र उनको संघर्षको कथा पनि देखिन्छ।जागिरको सपना पूरा नभएपछि निराश भएर बस्ने धेरै युवाहरूका लागि हर्कको जीवन एउटा फरक सन्देश हो—अवसर खोज्नुपर्छ, अवसरको प्रतीक्षा मात्रै गरेर बस्नु हुँदैन।
उनको जीवनले अर्को कुरा पनि सिकाउँछ—कुनै काम सानो हुँदैन।
कामलाई ठूलो वा सानो बनाउने कुरा त्यसको प्रकृति होइन, त्यसमा लगाइने मेहनत र इमानदारी हो।हर्कले फलाम पिटेर आफ्नो भाग्य पनि पिटिरहेका छन्। आगोमा फलाम तताएर त्यसलाई आकार दिएझैँ उनले पनि आफ्नो जीवनलाई कठिनाइको आगोमा तताएर नयाँ आकार दिएका छन्।
उनको हातमा बनेको खुुकुरी कसैको खेतमा घाँस काट्न पुग्छ। हँसियाले किसानको बाली काट्छ। कोदालोले माटो फोड्छ। अनि त्यसबाट उत्पादन भएको अन्नले कुनै अर्को परिवारको भोक मेटाउँछ।
यसरी हेर्दा हर्कको आरन केवल उनको परिवार पाल्ने माध्यम मात्र होइन, गाउँको कृषि जीवनसँग जोडिएको एउटा महत्वपूर्ण आधार पनि हो।तर यस्तो व्यवसायलाई राज्यले कति सम्झिएको छ?
यही प्रश्नले हर्कलाई दुखाउँछ।उनी स्थानीय तह, सरकारी निकाय तथा गैरसरकारी संस्थासँग सहयोगको अपेक्षा गर्छन्। आधुनिक उपकरण, तालिम, विद्युत् सुविधा, बजारीकरण र आवश्यक पूर्वाधारमा सहयोग पाए आफूजस्ता धेरै परम्परागत सीप भएका मानिसले आफ्नै गाउँमा रोजगारी सिर्जना गर्न सक्ने उनको विश्वास छ।हर्कलाई ठूलो सहयोग चाहिएको छैन।
उनलाई आफ्नो हातले काम गर्ने ठाउँ चाहिएको छ। आफ्नो सीपलाई आधुनिक बनाउने अवसर चाहिएको छ। अनि आफ्नै गाउँमा मेहनत गरेर सम्मानपूर्वक बाँच्ने वातावरण चाहिएको छ।उनको कथा सुन्दा मनमा एउटा प्रश्न उठ्छ—हामीले सफलताको अर्थ के बनाएका छौँ?
ठूलो पद? सरकारी जागिर? शहरको घर? महँगो गाडी?यदि सफलता आफ्नो परिवारलाई आफ्नै श्रमले पाल्नु हो भने हर्क सफल छन्।यदि सफलता कठिनाइका बीच पनि आत्मसम्मान जोगाएर बाँच्नु हो भने हर्क सफल छन्।यदि सफलता आफ्नो पुर्खाको सीपलाई मर्न नदिनु हो भने हर्क सफल छन्।र यदि सफलता अरूलाई रोजगारी माग्नुभन्दा आफ्नै हातलाई रोजगारी दिनु हो भने हर्कको कथा अझ ठूलो छ।
जागिरको सपना टुटेको दिन हर्कका लागि पीडादायी थियो होला। तर त्यही असफलताले उनलाई आफ्नो वास्तविक शक्ति चिनायो।आज उनको शक्ति कुनै नियुक्तिपत्र होइन।उनको शक्ति हो—आगो, फलाम, हथौडा र मेहनती हात।
बाजुराको स्वामीकार्तिक खापर–३ ल्वारबाडामा बलिरहेको त्यो आरनको आगो केवल फलाम तताउने आगो होइन। त्यो एउटा मानिसको आत्मविश्वासको आगो हो।जागिरको ढोका बन्द हुँदा पनि जीवनका सबै ढोका बन्द हुँदैनन् भन्ने प्रमाण हो हर्क।
त्यसैले हर्कको कथा केवल एउटा आरन व्यवसायीको कथा होइन।यो हारपछि उठेको मानिसको कथा हो।अवसर नपाए पनि बाटो बनाएको मानिसको कथा हो।पुर्खाको सीपलाई भविष्यसँग जोडेको मानिसको कथा हो।
र सबैभन्दा ठूलो कुरा—आफ्नो श्रममा गर्व गर्न सिकाउने मानिसको कथा हो।फलाम पिट्दा निस्कने हरेक चोटसँगै हर्कको हथौडाले मानौँ यही भनिरहेको छ—“जागिरले मात्रै जीवन चल्दैन, मेहनतले पनि संसार चल्छ।”

