सन्तोष प्रसाद जोशी
बाजुराको हिमाली गाउँपालिका–६ धिममा भदौ लागेसँगै स्थानीयको प्रमुख सांस्कृतिक पर्व ‘खौँ’ सुरु भएको छ। बानादेवप्रतिको आस्था, कृषि जीवन र पुर्ख्यौली परम्परासँग जोडिएको यो पर्व तीन दिनसम्म ‘पहिला खौँ’, ‘माँझ खौँ’ र ‘छाड्डा खौँ’का रूपमा मनाइन्छ।
खौँ पर्व सुरु भएको जानकारी मेला व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष तिलक रोकाया र सदस्य भीमप्रसाद पाण्डेले दिनुभएको छ।
खौँ धिमवासीका लागि मनोरञ्जनको अवसर मात्र होइन, गाउँको धार्मिक विश्वास, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो। स्थानीय जनश्रुतिअनुसार विगतमा धिममा वर्षा नहुँदा खेतीपाती सुक्न थालेपछि गाउँलेहरूले बानादेवको आराधना गरेका थिए। त्यसपछि वर्षा भएर बालीनाली सप्रिएको विश्वासका आधारमा बानादेवलाई खेतबारी र गाउँको रक्षक देवताका रूपमा पूजा गर्न थालिएको हो।
स्थानीयका अनुसार बानादेव जुम्लाको सिँजा क्षेत्रस्थित लामाथाडाबाट धिममा आएको जनविश्वास छ। वर्षा गराउने र गाउँलाई दुःख–कष्टबाट जोगाउने देवताका रूपमा बानादेवको पूजा हुँदै आएको छ।
गाईबस्तु चराएपछि देउडाको लहरो, ‘पहिला खौँ’
खौँ पर्वको पहिलो दिन ‘पहिला खौँ’मा बिहानै गाईगोरुलाई ‘पहाडा बन’ क्षेत्रमा चराउन लगाइन्छ। त्यहाँबाट फर्किएपछि ग्वालाहरू खेल्नेपाटामा भेला हुन्छन्। त्यसपछि उनीहरू धुपागाड हुँदै ‘गोरु पुडा जान्देउ बिरै’ भन्दै देउडाको लहरो बनाएर डिङ्री पुग्छन्।
डिङ्रीमा देउडा र सामूहिक खेलकुदसहित रमाइलो गरेपछि उनीहरू बानादेव मन्दिर पुग्छन्। त्यसपछि ग्वालाहरू आ–आफ्नो घर फर्किन्छन्।
पहिलो दिन बानादेवलाई जमरा र धजा नचढाएसम्म घरभित्र खाना खान नहुने स्थानीय धार्मिक विश्वास छ। धजा र जमरा नउठाई खाना खाएमा देवताले गाईबस्तु खेतबारीमा पठाएर बालीनाली नष्ट गरिदिने जनविश्वास रहेको स्थानीय बताउँछन्।
दिनभर बानादेव मन्दिर परिसरमा देउडा खेलिन्छ। साँझपख ब्राह्मण समुदायका मानिसहरू बुढाबाडा पुगेर नेजा ल्याउने परम्परा छ। त्यहाँबाट नेजा उठाएर बाजागाजासहित दैत्यढुंगामा पुर्याइन्छ।
त्यसपछि ‘माता माईको चाण्ची’ भन्दै अगाडि नेजा र पछाडि मुजेरा खेलाडीको समूह अघि बढ्छ। टोली गोलखाडा पुगेपछि बानादेवका धामीले देवता निकाल्ने धार्मिक विधि पूरा गर्छन्। रोकायाबाडामा धामीले ब्राह्मणहरूले समातेको नेजा एक हातले समातेर देवता निकाल्ने परम्परा रहेको स्थानीयको भनाइ छ।
देवता प्रकट भएपछि धामीले ठूलो नेजा एक हातले उठाएर बानादेव मन्दिरसम्म पुर्याउने चलन छ। यो दृश्य खौँ पर्वको प्रमुख आकर्षण मानिन्छ।
देउडा र मुजेराले भरिन्छ ‘माँझ खौँ’
पर्वको दोस्रो दिन ‘माँझ खौँ’मा धिम गाउँ अझ उत्सवमय बन्छ। गाउँमा देउडा खेलाडी, आफन्त र पाहुनाको जमघट हुन्छ। धामी–झाँक्रीका नृत्य, मन्दिरको पूजाआजा र मुजेरा नाचले पर्वको रौनक बढाउँछ।
देउडाका भाकामा बानादेवको महिमा गाइन्छ। स्थानीय महिला तथा पुरुषहरू सामूहिक रूपमा देउडा खेल्दै रमाउँछन्। रोजगारी र अध्ययनका लागि गाउँबाहिर रहेका मानिससमेत यही अवसरमा घर फर्किने भएकाले खौँ पर्वले पारिवारिक तथा सामाजिक सम्बन्धलाई थप बलियो बनाउने गरेको स्थानीय बताउँछन्।
नेजासहित मनाइन्छ ‘छाड्डा खौँ’
तीनदिने पर्वको अन्तिम दिन ‘छाड्डा खौँ’ मनाइन्छ। यस दिन बानादेवको नेजा विशेष धार्मिक विधिसहित मन्दिरबाट बुढाबाडास्थित देउरोसम्म पुर्याउने परम्परा छ।
बाँसको अग्लो खम्बामा बनाइएको नेजा धिमको धार्मिक तथा ऐतिहासिक पहिचानको प्रतीक मानिन्छ। स्थानीयका लागि नेजा झन्डा मात्र होइन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको आस्था, इतिहास र सामूहिक एकताको प्रतीक हो।
छिमेकी जिल्लाबाट पनि पुग्छन् पाहुना
खौँ पर्वमा धिमवासीसँगै छिमेकी जिल्लाका मानिससमेत सहभागी हुने गरेका छन्। हुम्ला, मुगु र कालिकोटलगायतका क्षेत्रबाट संस्कृति प्रेमी, आफन्त र पाहुना पर्व हेर्न धिम पुग्ने स्थानीय बताउँछन्।
तीन दिनसम्म पूजा, देउडा, मुजेरा, धामी–झाँक्रीका नृत्य, खेलकुद र अन्य सांस्कृतिक गतिविधिले गाउँको वातावरण उत्सवमय बनाउँछ।
मौलिकता जोगाउने चुनौती
स्थानीय बुढापाकाहरूका अनुसार पछिल्ला वर्षमा खौँ पर्वको मौलिकता र पुरानो रौनकमा केही कमी आउन थालेको छ। रोजगारी तथा अध्ययनका लागि युवाहरू गाउँबाहिर जानु, आधुनिक जीवनशैलीको प्रभाव बढ्नु र बाह्य संस्कृतिको विस्तार हुनुजस्ता कारणले परम्परागत अभ्यास कमजोर हुँदै गएको उनीहरूको भनाइ छ।
पर्वका क्रममा मदिरा सेवन र झैझगडा बढ्न थालेकामा पनि स्थानीयले चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।
‘खौँ हाम्रो रमाइलो मात्र होइन, इतिहास र पहिचान हो। यसको मौलिकता जोगाउने जिम्मेवारी सबैको हो,’ स्थानीय बुढापाकाहरू भन्छन्।
आस्था, कृषि र पहिचानको पर्व
खौँ पर्व धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन। यो धिमको कृषि जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ। वर्षा, खेतीपाती, बालीनाली र गाउँको समृद्धिसँग सम्बन्धित बानादेवको कथा पुस्तौँदेखि सुनिँदै आएको छ।
देउडा, मुजेरा, धामी–झाँक्रीका नृत्य, नेजा र सामूहिक पूजाले खौँलाई धिमको विशिष्ट सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा स्थापित गरेका छन्।
हिमाली गाउँपालिका–६ धिमको खौँ तीन दिनको मेला मात्र होइन—यो पुर्खाको सम्झना, खेतबारीको आशा, बानादेवप्रतिको आस्था र धिमवासीको सांस्कृतिक पहिचान हो।
स्थानीयको विश्वास छ, मौलिक परम्पराको संरक्षण, व्यवस्थित व्यवस्थापन र नयाँ पुस्ताको सहभागिता बढाउन सके खौँ पर्व धिमको मात्र नभई बाजुराकै महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पहिचान र पर्यटकीय आकर्षणका रूपमा स्थापित हुन सक्छ।